Wat AI-geletterdheid volgens de wet is
De AI Act omschrijft AI-geletterdheid als de vaardigheden, kennis en het begrip die iemand nodig heeft om AI-systemen bewust in te zetten, de mogelijkheden en risico’s ervan te begrijpen en mogelijke schade te herkennen.
De wet schrijft geen vast aantal scholingsuren of verplicht certificaat voor. Organisaties kijken naar de technische kennis en ervaring van medewerkers en naar de context waarin AI wordt gebruikt. Ook de mensen op wie AI wordt toegepast spelen daarin een rol.
Binnen het onderwijs zijn dat vaak leerlingen. Daardoor kunnen toepassingen direct invloed hebben op leren, beoordelen en begeleiden.
De open norm geeft schoolbesturen ruimte om een aanpak te kiezen die past bij hun organisatie. Daarbij moet je kunnen uitleggen welke maatregelen je hebt genomen en waarom die aansluiten op het AI-gebruik van medewerkers.
Eén e-learning voor iedereen is meestal te beperkt
De reflex is begrijpelijk. Een e-learning is makkelijk te organiseren. Iedereen krijgt dezelfde basis en achteraf is zichtbaar wie de module heeft afgerond.
Alleen werken medewerkers binnen een schoolorganisatie op heel verschillende manieren met AI.
Een leerkracht die AI gebruikt bij het schrijven van feedback loopt tegen andere vragen aan dan iemand van de personeelsadministratie die met persoonsgegevens werkt. Een bovenschools ICT-coördinator moet weer andere afwegingen kunnen maken.
Een algemene e-learning kan een goede basis bieden. Daarna is verdieping nodig die aansluit op het werk dat iemand doet en de AI-systemen waarmee diegene werkt.
Anders weet je vooral wie de training heeft afgerond. Veel minder duidelijk is wat medewerkers vervolgens in hun dagelijkse werk anders moeten doen.
Verschillende rollen vragen om verschillende kennis
Voor de meeste schoolorganisaties is het praktisch om medewerkers in een aantal groepen te verdelen. Deze indeling geeft een startpunt en kan worden aangepast aan de organisatie.
Bestuur en schoolleiding
Bestuurders en schoolleiders nemen besluiten over de inzet van AI binnen de organisatie. Zij moeten begrijpen wat AI kan, welke risico’s bij verschillende toepassingen horen en welke verantwoordelijkheid de organisatie draagt.
Daar hoort ook bij dat zij de juiste vragen kunnen stellen bij de aanschaf van een systeem en herkennen wanneer een toepassing extra beoordeling nodig heeft.
Onderwijzend personeel
Leraren gebruiken AI bijvoorbeeld bij lesvoorbereiding, feedback en communicatie met ouders. Hun kennis moet daarom dicht bij de onderwijspraktijk liggen.
Ze moeten kunnen herkennen wanneer een AI-model onbetrouwbare informatie geeft, zorgvuldig omgaan met gegevens en hun eigen professionele oordeel behouden. Ook het gebruik van AI door leerlingen hoort hierbij. Denk aan afspraken over opdrachten, huiswerk en toetsing.
Onderwijsondersteuning en administratie
In administratieve processen kan AI veel werk ondersteunen. Tegelijkertijd wordt daar vaak gewerkt met persoonsgegevens van leerlingen en medewerkers.
Voor deze groep ligt daarom veel nadruk op gegevens. Medewerkers moeten weten welke informatie in een AI-systeem verwerkt mag worden, welke tools daarvoor zijn toegestaan en wanneer extra voorzichtigheid nodig is.
ICT, functioneel beheer en privacy
Deze functies hebben meer technische en juridische diepgang nodig. Zij moeten zicht hebben op AI-functies in ingekochte systemen en kunnen beoordelen welke technische instellingen nodig zijn.
Ook onderwerpen zoals risicoclassificatie, leveranciersafspraken en de verwerking van persoonsgegevens spelen hier een rol.
De functionaris gegevensbescherming heeft daarbij een onafhankelijke positie en adviseert en houdt toezicht vanuit privacywetgeving.
Wat je als schoolbestuur vastlegt
Sinds de wijziging van artikel 4 ligt de nadruk op de maatregelen die een organisatie neemt. Het helpt daarom om vast te leggen hoe je AI-geletterdheid organiseert.
Begin met een overzicht van de AI-systemen die binnen de organisatie worden gebruikt. Neem daarin ook AI-functies mee die onderdeel zijn van bestaande software.
Leg vervolgens vast welke groepen medewerkers met deze toepassingen werken en welke maatregelen je voor hen hebt genomen. Dat kan scholing zijn, maar ook een werkinstructie, een teamsessie of afspraken over het gebruik van een specifieke toepassing.
Houd daarnaast bij wie aan georganiseerde scholing heeft deelgenomen en wanneer bestaande afspraken voor het laatst zijn bijgewerkt.
Voeg daar een korte onderbouwing aan toe. Beschrijf waarom deze maatregelen passen bij het AI-gebruik binnen jullie organisatie en bij de medewerkers die ermee werken.
Daarmee leg je zowel vast wat je hebt gedaan als waarom je daarvoor hebt gekozen.
De volgorde die in de praktijk werkt
Veel organisaties beginnen bij scholing. Dat lijkt logisch, omdat AI-geletterdheid al snel wordt vertaald naar een cursus of training.
Een betere eerste stap is kijken wat er al gebeurt.
Breng in kaart welke medewerkers AI gebruiken, voor welke werkzaamheden en met welke toepassingen. Zo ontstaat een beeld van de huidige praktijk en wordt duidelijk waar kennis ontbreekt of risico’s ontstaan.
Op basis daarvan kun je afspraken maken.
Sommige afspraken gelden voor iedereen, bijvoorbeeld over persoonsgegevens of menselijke controle. Andere zijn gekoppeld aan een specifieke toepassing of functie.
Daarna kun je scholing gericht organiseren. Een gezamenlijke basis kan worden aangevuld met verdieping voor groepen die AI op een andere manier gebruiken.
Plan vervolgens een moment om opnieuw te kijken naar het gebruik binnen de organisatie. AI-systemen veranderen snel en medewerkers ontdekken nieuwe toepassingen. Afspraken en scholing moeten daarin mee kunnen bewegen.
De volgorde wordt daarmee:
- Breng het huidige AI-gebruik in kaart.
- Bepaal welke afspraken nodig zijn.
- Organiseer passende scholing per groep.
- Leg de genomen maatregelen vast.
- Kijk periodiek opnieuw naar gebruik, afspraken en kennis.
Zo sluit AI-geletterdheid aan op de praktijk die er al is.
Wat vraagt dit aan tijd?
Voor veel schoolbesturen hoeft de eerste inventarisatie geen groot project te zijn.
Het in kaart brengen van het huidige gebruik kan een paar weken doorlooptijd vragen, terwijl het aantal benodigde uren beperkt blijft. De uitkomsten bepalen vervolgens hoeveel werk nodig is voor afspraken en scholing.
De scholing vraagt meestal de meeste tijd. Die hoeft niet voor iedereen tegelijk plaats te vinden en kan over het schooljaar worden verdeeld.
Wel moet iemand het overzicht houden.
Zonder duidelijk eigenaarschap verdwijnen inventarisaties en afspraken gemakkelijk naar de achtergrond zodra andere onderwerpen aandacht vragen. Leg daarom vast wie verantwoordelijk is voor het bijhouden van de maatregelen en het plannen van een volgend evaluatiemoment.
Begin bij wat er al gebeurt
AI-geletterdheid organiseer je vanuit de dagelijkse praktijk van medewerkers.
Breng eerst in kaart waar AI al wordt gebruikt. Bepaal vervolgens welke afspraken daarbij nodig zijn en welke kennis verschillende groepen medewerkers nodig hebben. Leg de gekozen maatregelen vast en kijk periodiek opnieuw naar wat er binnen de organisatie verandert.
Zo ontstaat een aanpak die aansluit op het werk van medewerkers en die het bestuur ook kan uitleggen.
Wie begint bij wat er vandaag al gebeurt, weet ook waar de volgende stap nodig is.
Aan de slag met AI-geletterdheid
Wij hebben de verplichting rond AI-geletterdheid teruggebracht tot een checklist van twee pagina’s. Daarmee zie je in ongeveer een kwartier wat binnen jullie organisatie al geregeld is en welke onderdelen nog aandacht vragen.
Transparantie over deze blog
Deze blog is deels met hulp van AI opgesteld. De inhoud is daarna door NOBRAINERS beoordeeld, aangescherpt en redactioneel gecontroleerd. AI is gebruikt als ondersteuning bij structuur, formulering en SEO. De inhoudelijke keuzes, duiding en eindredactie liggen bij NOBRAINERS.